پورتال جامع فرهنگی ،‌ اخلاقی ،‌اعتقادی ،‌ اجتماعی

هر آنچه برای رسیدن به خوشبختی می خواهید

با سلام ... ورود شمارا به وبلاگ پورتال جامع فرهنگی ،‌ اخلاقی ،‌اعتقادی ،‌ اجتماعی خوش آمد میگویم ... برای مشاهده کامل مطالب از آرشیو مطالب وبلاگ استفاده کنید.


undefined
مقایسه ای میان مفهوم غم در روایت اسلامی و روان شناسی

مقایسه ای میان مفهوم غم در روایت اسلامی و روان شناسی

غم، از افسردگی تا نشاط

غم به خودی خود هیچ ارزشی ندارد؛ بلكه بسته به علت آن، ارزشگذاری می شود. اگر علت آن، دنیاگرایی، شك و تردید، حسادت، كینه و حسرت و... باشد، غم ایجاد شده نیز مطلوب نیست؛ اما اگر علت این غم، اهتمام شخص به اینده ایمانی و آخرتی خود باشد، غم پسندیده و حتی مورد توصیه دین می باشد.

درآمد:

فهم صحیح متون دینی، دغدغة اصلی و همیشگی دینداران بوده است. این فرایندگاه، گاهی با دشواری هایی روبه رو می شود. یكی از آن موارد، اشتراك معنایی بین متون دینی و علوم رایج هر زمان است كه طی آن، برای یك مفهوم با ظاهری واحد، ارزشگذاری و قضاوت متفاوتی را مشاهده می كنیم.
مفهوم "غم " از جمله این مباحث است. در نگاه نخست، ممكن است كسی احساس كند بین گروهی از احادیث كه غم را ستوده اند و آن بخش از روان شناسی مرضی1 كه غم را از نشانه های افسردگی شمرده است تعارض باشد؛ چرا كه وقتی غم نشانه مرضی نابهنجار شمرده می شود، از بار مثبت برخوردار نیست، حال آنكه گروهی از روآیت، غم را نشانه تقوا و ایمان دانسته و آن را ستوده اند.
پس این سؤال به طور جدی مطرح شود كه ایا واقعاً بین یافته های روان شناسی و متون اسلامی، تعارض وجود دارد؟ ایا دین اسلام، بین پیروان خود، افسردگی را ترویج می كند؟
پاسخ به این دو پرسش، هدف اصلی این نوشته است. نویسنده معتقد است اگر موضوع كاملاً مشخص گردد و دیدگاه احادیث و متون روان شناسی به طور صحیح تبیین شود، تعارض مورد نظر نیز برطرف خواهد شد؛ به همین دلیل در دو بخش، ابتدا غم در عرصه روان شناسی و سپس احادیث غم ارزیابی می شود.

1. غم در روان شناسی

تمام هیجانات موجود در انسان ها، لازمه زندگی انسانی است. غم، اندوه، ترس، خشم، تنفر، محبت و... برای سازش با محیط و صیانت ذات نوع بشر، ضروری به نظر می رسد و از رفتارهای بهنجار محسوب می شود؛ اما گاهی همین هیجانات مفید، در مسیر یك هیجان نابهنجار قرار می گیرند.
هیچ یك از روان شناسان، غم و اندوه را یك هیجان مضر و غیر لازم ندانسته اند؛ اگرچه آزارنده ترین هیجان نامیده اند. اما این هیجان آزارنده، فرد را برای انجام هر نوع رفتار لازم برای كاهش موقعیت های اندوهبار برمی انگیزد.2
البته غمگینی معادل افسردگی نیست؛ اما بی تردید، افسردگی شامل حالت غمگینی هست كه بر زندگی روزمره، فعالیت، ارزشیابی خود، قضاوت و كنش های ابتدایی، مانند خواب و اشتها اثر می گذارد. غمگینی، می تواند واكنشی به یك رویداد رنج آور باشد و هنگامی مرض محسوب می شود كه از لحاظ شدت و طول مدت با در نظر گرفتن اهمیت این رویداد، جنبه افراطی پیدا كند و به خصوص وقتی كه بدون علت ظاهری آشكار شود. بنابراین غمگینی افراطی یا بدون علت موجه، در چارچوب افسردگی قرار می گیرد و وجود عوامل آمادگی و آسیب پذیری فردی را القا می كند. این عوامل می توانند ژنتیكی، روان شناختی، زیست شناختی یا محیطی باشند و در اغلب موارد با درهم تنیدگی آن ها روبه رو هستیم.3

نشانه های افسردگی

اگر دست كم، پنج نشانه از نشانه هایی كه در پی می اید، در خلال دوره ای بیش از دو هفته، مشاهده شود و در كنش وری قبلی بیمار تغییری را نشان دهد، افسردگی روی داده است. این نشانه ها عبارتند از:
1. وجود خلق افسرده، در تمام روز و تقریباً همه روزه كه بر اساس گزارش بیمار (مثل احساس غم یا خلأ) یا مشاهده اطرافیان (مثل غمگین به نظر رسیدن) مشخص می شود.
2. كاهش مشخص رغبت یا لذت، در تمام یا بیشتر فعالیت ها، در تمام روز و تقریباً همه روزه كه بیمار به وجود آن اشاره می كند یا دیگران آن را در وی مشاهده می كنند.
3. كاهش معنادار وزن بدن، رژیم كم خوری یا افزایش وزن (مثلاً تغییر بیش از 5 درصد وزن بدن در یك ماه) یا كاهش یا افزایش تقریباً همه روزه اشتها.
4. بی خوابی یا فزون خوابی تقریباً همه روزه.
5. ناآرامی یا كندی روانی حركتی تقریباً همه روزه.
6. خستگی یا از دست دادن انرژی تقریباً همه روزه.
7. احساس عدم شایستگی یا گنهكاری مفرط یا نامتناسب تقریباً همه روزه.
8. كاهش توانایی در فكر كردن یا تمركز ذهنی یا حالت بی تصمیمی تقریباً همه روزه.
9. افكار راجعه (بازگشتی) مرگ (نه فقط ترس از مردن) و افكار راجعه انتحاری بدون طرحی معین، یا وسوسه خودكشی یا طرحی معین برای خودكشی.5
با توجه به این نشانه شناسی، حداقل پنچ نشانه با زمان معینی لازم است تا افسردگی را دربارة كسی تشخیص دهیم؛ لذا صرف ناراحتی یا غمگین بودن، نمی تواند نشانه افسردگی باشد.

2. بررسی روایات حزن

حزن مذموم

تعدادی از روآیت، به نامطلوب بودن غم اشاره دارند كه به چند مورد آن اشاره می كنیم:
1. امیرالمؤمنین(ع) فرمود:قال النبی:تعوذوا بالله من حب الحزن؛6
پیامبر فرمود: از اینكه حزن را دوست داشته باشید، به خدا پناه ببرید.
یعنی حزن و اندوه، حتی سزاوار دوست داشتن و مطلوب بودن نیز نمی باشد.
2. انس بن مالك گوید:
كان رسول الله(ص) یتعوذ من ثمان: الهم و الحزن والعجز والكسل والبخل والجبن و غلبة الدین و غلبة العدو؛7
انس بن مالك می گوید رسول خدا(ص)همیشه از هشت چیز به خدا پناه می برد: هَم، حزن، عجز، تنبلی، بخل، ترس، زیر بار قرض رفتن و غالب شدن دشمن.
3. از امام جعفر صادق(ع)روایت شده است كه فرمود:
رسول اكرم(ص) پیوسته پس از نماز صبح، این دعا را می خواند: "خدایا از هم و حزن و ناتوانی و تنبلی و بخل و... به تو پناه می برم ".8
می بینیم رسول خدا(ص)توصیه می كند از غم به خدا پناه ببرید و خود نیز پیوسته از غم و حزن و ... به خدا پناه می برد.

حزن ممدوح

آنچه در نگاه نخست، تعجب برانگیز است، روایاتی است كه نوعی از حزن را ستوده و آن را لازمه كمال ایمان و تقوا شمرده است. شاید به استناد این دلایل باشد كه عده ای می گویند: ماهیت دین، غم پرور است؛ چرا كه از طرفی بیشتر شادی ها با اموری همراه هستند كه از نظر اسلام، لهو و لغو محسوب می شوند و از ناحیه ای دیگر، مؤمن كسی است كه همیشه در دل، غم و حزنی را همراه داشته باشد و اگر هم با دیگران معاشرت دارد و لبخندی را به لب می آورد، در درون خویش محزون است. وقتی شخص آرمانی اسلام، چنین باشد، بی شك افرادی كه این نقطه آرمانی را در نظر دارند، افرادی غمگین خواهند شد.
برای بررسی این دیدگاه، به چند گروه از روآیت اشاره می كنیم:

الف: رسول خدا (ص) و حزن

از امام جواد(ع) حكایت شده:كان رسول الله (ص) متواصل الاحزان، دائم الفكرة؛9رسول خدا (ص) همیشه محزون و پیوسته در حال تفكر بود.

ب: حزن و عبادت

رسول خدا (ص) در وصیت خود به ابوذر فرمود:ما عبد الله علی مثل طول الحزن؛10خداوند به چیزی مانند طول غم و اندوه، عبادت نشده است.

ج: حزن و تقوا

امیرالمؤمنین7دربارة صفات پرهیزكاران فرمود:شاغل بغمه، لا یثق بغیر ربه؛11مشغول غم خود هستند؛ بجز خدا، به كسی تكیه نكنند.

د: حزن برای اهل بیت:

امام صادق(ع)فرمود:نفس المهتم لنا، المغتم لظلمنا تسبیح وهمه لنا عبادة؛12
نفس كشیدن كسی كه برای ما اندوهگین و برای ستمی كه به ما شده، غمگین است، تسبیح می باشد و همت گماشتن او برای ما، عبادت است.
و روایات متعدد دیگر كه از حزن و غم به نیكی یاد كرده اند، مانند حزن شیعیان13، حزن و زهد14، حزن و دانش15، حزن و شناخت16، حزن و ایمان17.

ویژگی ها

از بررسی و مقایسة این روایات، این نكته استفاده می شود:
الف. از نگاه اهل بیت:حزن ممدوح مورد تایید است.
ب. این حزن، بی هدف نیست و هدف آن، دستیابی به اهداف عبادت، مثل تقرب، تقوا و رضآیت الهی است.
ج. حزن ممدوح، نتیجه یقین می باشد.
د. این حزن، به معرفت و شناخت دینی وابسته است.
ه. این حزن، از روی احساس مسؤولیت در قبال ظلم ظالم و حق شناسی است.
و. نقش "كنترل " حزن بسیار قابل توجه است. شخص مؤمن باید حزن خویش را مخفی نگاه دارد و در مباشرت با مؤمنان دیگر، با رویی گشاده گفت و گو كند. مؤمن فقط باید برای خدا محزون باشد؛ لذا حتی مؤمنان دیگر نباید متوجه حزن او شوند. حزن او نیز نباید آسیبی به روابط با دیگران بزند؛ پس باید حزن خود را كنترل كند، تا فردی غمگین، جلوه نكند و همه می دانیم چنین كاری چقدر دشوار است.
ز. این حزن، حزن كسالت آور و عزلت آور نیست؛ بلكه محرك به سوی كسب رضای الهی است. اساساً بخشی از غم مؤمنان به سبب آن است كه نمی دانند آیا مطابق رضای الهی زندگی كرده اند یا نه؟ اولین فایده این غم، حركت در راستای زدودن عوامل آن است. 18
از ویژگی های این انسان ها، تعادل صفت خوف و رجا می باشد و كنترل این نوع حزن، بی شك یك مهارت رفتاری است.

نتیجه

عده ای در رابطه با روایاتی كه غم را ممدوح شمرده اند، اشكالی مطرح كرده اند مبنی بر اینكه دین اسلام و به خصوص تشیع، دینی غم پرور است كه باعث ترویج افسردگی میان پیروان خود می باشد.
برای پاسخ به این اشكال، ابتدا ویژگی های افسردگی را در متون روان شناسی برشمردیم و نشان دادیم كه غم، تنها یك نشانه از چندین نشانه افسردگی است.
روایاتی كه غم و اندوه را ستایش كرده اند، نه تنها مؤمنان را به افسردگی سفارش نمی كنند؛ بلكه باعث پویایی و شادابی واقعی روز افزون آنان می شوند و از مراتب بالای شناختی و عاطفی آنان خبر می دهند. از طرف دیگر اشكال كنندگان باید به روآیتی كه غم را مذموم دانسته اند نیز نگاه كنند. در آن صورت، متوجه خواهند شد كه غم به خودی خود هیچ ارزشی ندارد؛ بلكه بسته به علت آن، ارزشگذاری می شود. اگر علت آن، دنیاگرایی، شك و تردید، حسادت، كینه و حسرت و... باشد، غم ایجاد شده نیز مطلوب نیست؛ اما اگر علت این غم، اهتمام شخص به اینده ایمانی و آخرتی خود باشد، غم پسندیده و حتی مورد توصیه دین می باشد.
دربارة مسائل آئینی مانند عزاداری برای امام حسین(ع)نیز همین رویه برقرار است. اهل بیت:به طرز ویژه ای به اقامه مصائب اهل بیت در كربلا پرداخته اند. سؤال اینجا است كه چرا اهل بیت:تا این اندازه به اقامه عزای امام حسین(ع)از خود اهتمام نشان داده اند. جالب این است كه توصیه های اهل بیت:از كم ترین تلاش ها كه غمگین شدن است، تا گریه كردن و گریاندن و یاد كردن واقعه كربلا در مناسبت های مختلف را شامل می شود.
تأكید بر اقامه عزا و ذكر مصائب امام حسین(ع)حكمت های متعددی دارد كه ما به برخی از آن حكمت ها آگاهی داریم و برخی دیگر هنوز برای ما ناشناخته است. از جمله حكمت های آن زنده نگه داشتن اهداف آن حضرت و احیای اسلام و مقاومت در مقابل دشمنان است. و به اصطلاح "گریه بر مظلوم فریاد بر ظالم است. " كه در این مسیر معرفت لازم برای امر به معروف و نهی از منكر در سطوح اجتماعی و حكومتی نیز كسب و احیا می شود و یكی از حكمت های مهم دیگر اقامه عزا و ذكر مصائب امام حسین(ع)تطهیر قلوب و تزكیه نفوس است. از این رو می بینیم بعد از ذكر مصائب و گریه بر آن ها، نه تنها افسردگی بر انسان هجوم نمی آورد بلكه احساس سبكبالی می كند. به تعبیر دیگر تجربه ثابت كرده است كه گریه بر حسین(ع)نه تنها افسردگی نمی آورد بلكه انسان را به نشاط برتر می رساند. و همچنین است بكاء بر نفس، گریه بر ظلم هایی كه به نفس خود روا داشته ایم.19
از این رو اگر گریه و حزن برای امام حسین(ع)در مسیر طبیعی خود حركت كند،20 به افراد جامعه نیروی لازم را برای احیای اهداف امام حسین(ع)می دهد؛ لذا این نوع حزن با توجه به مقدمات ذكر شده، نه تنها اشكال ندارد، بلكه پسندیده نیز هست.
اگر در روان شناسی بتوانیم به این شیوه بین انگیزه ها تفاوت قایل شویم و انگیزه های متعالی و غیر مادی را نیز در روان شناسی بررسی كنیم، در آن صورت هر دو بخش از غم كه در روآیت ذكر شده است، با یافته های علمی همسو خواهند شد و هیچ تضادی بین آن ها مشاهده نخواهد شد.21

پی نوشتها :

1- روان شناسی رفتارهای غیر عادی، آسیب شناسی روانی.
2- انگیزش و هیجان، ریو، جان مارشال، سید محمدی، یحیی، تهران: ویرایش نشر، 1380ش، ص 366.
3- روان شناسی مرضی تحولی از كودكی تا بزرگسالی، دادستان، پریرخ، تهران، سمت، ج 1، ص 270.
4- Major Depression ، افسردگی عمده، بزرگ.
5- روان شناسی مرضی تحولی از كودكی تا بزرگسالی، دادستان، پریرخ، تهران، سمت، ج 1 ، ص 292.
6- عیون اخبار الرضا، ج 2 ، ص 61 ، ح 242؛ مسند ابن حنبل، ج 3، ص 122.
7- مسند ابن حنبل ، ج 3، ص 122.
8- من لا یحضره الفقیه، ج 1 ، ص 221.
9- مكارم الاخلاق، ص 12.
10- همان، ص 462.
11- كافی، ج 2، ص 229.
12- همان، ج 2، ص 226.
13- همان، ص 233.
14- نهج البلاغه، خطبه 113.
15- كافی، ج 1، ص 49.
16- همان، ج 2، ص 226.
17- همان.
18- در مورد حضرت یونس7، قرآن كریم می فرماید: "فنادی فی الظلمات ان لا اله الا انت سبحانك انی كنتُ من الظالمین فاستجبناله و نجیناه من الغم و كذلك ننجی المؤمنین "، سوره انبیاء: 88.
19- "فاستجبناله و نجیناه من الغم و كذلك ننجی المؤمنین "، سوره انبیاء: 88.
20- در آسیب شناسی جریان عاشورا و احیای نام امام حسین(ع)باید توجه كرد كه اهداف امام حسین(ع)میان آیین های ما، كم رنگ نشود؛ چرا كه آیین های اجتماعی، به مرور زمان دچار فرسایش¬ می شوند و به آرامی از اهداف اولیه، دور شده و اهداف آیینی دیگر جایگزین آن می شود. حتی در بسیاری از مواقع، اهداف اولیه واضعان بسیار كم رنگ می شود؛ مهم تر آنكه در بسیاری از مواقع، اهداف ثانوی وارد موقعیت عزاداری می شود و فرد با نوعی معنویت گرایی كاذب و احساس فاعلی مثبت، خود را اقناع می كند، بی آنكه به اهداف عزاداری توجه داشته باشد؛ لذا به راحتی بعد از جلسه عزاداری، گناه می¬ كند؛ گناهانی كه گاه با اصول مهم اسلامی مانند توحید، منافات دارد. اما فرد اصلاً احساس نمی كند كه چنین كوتاهی ای را در مسائل مذهبی خود انجام می دهد.
21- در ترجمه بعضی احادیث از ترجمه نهج البلاغه آقای شهیدی و ترجمه اصول كافی آقای كمره ای، البته با دخل و تصرف، استفاده كردم.

منبع: نشریه خُلُق - شماره 15





طبقه بندی: اسلام دین زیباییها،
برچسب ها:غم، افسردگی، نشاط، اسلام،

[ شنبه 2 بهمن 1389 ] [ 03:28 ب.ظ ] [ م. ج. مهران منزه ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات